Giai đoạn ra hoa là giai đoạn mẫn cảm nhất trong cả vụ sầu riêng; chỉ một đợt sâu bệnh tấn công không kịp thời xử lý cũng đủ làm rụng cả chùm bông, mất trắng sản lượng ngay từ đầu vụ. Trên thực tế, thường chỉ khoảng 70% số mầm hoa phát triển bình thường đến lúc đậu trái, phần còn lại bị sâu bệnh hoặc yếu tố bất lợi khác làm hao hụt. Bài viết này điểm qua các đối tượng sâu bệnh hại phổ biến nhất trong mùa bông và cách nhận diện, phòng trừ kịp thời.
Sâu ăn bông
- Là loài sâu hại phổ biến và gây thiệt hại nặng nhất trong mùa bông, thường được ghi nhận là loài Thalassodes falsaria.
- Sâu non nở ra sẽ ăn cuống bông, đục vào bên trong chùm bông, phát triển và gây hại mạnh nhất khi được khoảng 15–20 ngày tuổi.
- Dấu hiệu nhận biết: tại vị trí cuống và chùm bông bị sâu đục thường thấy có các đám phân đen đùn ra ngoài; dẫn đến bị gãy, rụng và không nở được.
- Biện pháp: thăm vườn thường xuyên ngay từ khi cây bắt đầu nhú mắt cua, ra hoa để phát hiện sớm; thu gom và tiêu hủy những chùm hoa đã nhiễm sâu nặng để tránh lây lan sang chùm bông khác.





Hình 1: Sâu ăn bôngBọ trĩ
- Bọ trĩ có thể gây hại ở hầu hết các giai đoạn phát triển của cây, nhưng gây hại nặng nhất vào các tháng nắng nóng, đúng lúc cây tập trung ra hoa, xổ nhụy.
- Chích hút trên bông và cuống bông làm bề mặt sần sùi, giảm tỷ lệ phấn hoa, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình xổ nhụy, thụ phấn.
- Chích hút dinh dưỡng khiến bông kém phát triển, biến dạng, cánh bông cháy đen nếu mật độ cao.
- Ngoài gây hại trực tiếp, bọ trĩ còn là môi trường trung gian tạo vết thương hở, tạo điều kiện cho nấm bệnh xâm nhập theo sau.

Hình 2: bọ trĩ bôngRệp sáp
- Rệp sáp tấn công mạnh nhất vào giai đoạn bông được khoảng 15 ngày tuổi cho đến lúc xổ nhụy.
- Thường bám thành cụm ở cuống bông, kẽ hoa, chích hút dịch cây làm bông suy yếu, dễ bị nấm bồ hóng phát triển theo trên lớp dịch ngọt rệp sáp tiết ra.
- Vì cơ thể rệp sáp có lớp sáp bảo vệ bên ngoài, khi phun thuốc nên phối thêm dầu khoáng hoặc chất bám dính để phá lớp sáp, tăng hiệu lực thuốc.
Bọ cánh cứng
- Là nhóm côn trùng gây hại phổ biến, đặc biệt xuất hiện nhiều khi thời tiết nắng nóng hoặc giai đoạn giao mùa.
- Tấn công ở mọi giai đoạn phát triển của bông, nhưng tập trung gây hại nặng nhất vào lúc xổ nhụy đồng loạt; đúng thời điểm quyết định tỷ lệ đậu trái.
- Nên thăm vườn vào sáng sớm hoặc chiều mát, thời điểm bọ cánh cứng hoạt động mạnh, để phát hiện và xử lý kịp thời.
Bệnh thối hoa (do nấm)
- Bệnh thối hoa phổ biến do nấm Fusarium sp. gây ra, thường đi kèm với các nấm gây thán thư (Colletotrichum) và Phytophthora tấn công song song trong giai đoạn này.
- Biểu hiện: hoa chuyển màu nâu đen, thối nhũn từ cuống hoặc từ cánh hoa, có mùi hôi, dễ rụng hàng loạt nếu gặp mưa ẩm kéo dài.
- Điều kiện bùng phát: độ ẩm cao, mưa nhiều xen kẽ nắng nóng, vườn rậm rạp thiếu thông thoáng; đúng kiểu thời tiết thường gặp vào giai đoạn chuyển mùa khi cây đang ra hoa.
- Nấm thán thư đi kèm còn có thể gây khô bông, làm hoa khô đen rồi rụng ngay cả khi không có dấu hiệu thối ướt.
Bảng tổng hợp đối tượng và thời điểm cần cảnh giác
| Đối tượng | Giai đoạn bông dễ bị hại | Dấu hiệu nhận biết nhanh |
| Sâu ăn bông | 15–20 ngày tuổi | Phân đen đùn ra ở cuống/chùm bông, làm gãy rụng |
| Bọ trĩ | Trước và trong giai đoạn xổ nhụy | sần sùi, biến dạng, cánh cháy đen |
| Rệp sáp | 15 ngày đến khi xổ nhụy | Cụm trắng ở cuống bông, làm suy yếu, có nấm bồ hóng kèm theo |
| Bọ cánh cứng | Lúc xổ nhụy tập trung | Hoa bị cắn phá, dễ thấy côn trùng vào sáng sớm/chiều mát |
| Bệnh thối hoa (nấm) | Mưa ẩm kéo dài | Hoa thối nhũn, chuyển nâu đen, có mùi hôi |
Nguyên tắc phòng trừ chung đối với bông
- Thăm vườn thường xuyên, lý tưởng là 3–5 ngày/lần trong suốt giai đoạn từ nhú mắt cua đến xổ nhụy; đây là giai đoạn biến động nhanh nhất, phát hiện trễ vài ngày có thể đã mất cả chùm hoa.
- Phun phòng ngừa trước khi nhú mắt cua và duy trì theo dõi liên tục đến khi đậu trái non, thay vì chờ thấy sâu bệnh rõ rồi mới xử lý.
- Tỉa bớt chùm bông yếu và ra không đúng vị trí mong muốn; vừa giảm cạnh tranh dinh dưỡng, vừa hạn chế sâu bệnh lây lan nhanh giữa các chùm bông sát nhau.
- Hạn chế phun thuốc đúng lúc hoa xổ nhụy rộ nếu không thật sự cần thiết, vì có thể ảnh hưởng đến côn trùng thụ phấn và tỷ lệ đậu trái; nên ưu tiên phun phòng trước hoặc sau giai đoạn này.
- Giữ vườn thông thoáng, cắt tỉa cành tạo tán hợp lý để giảm độ ẩm trong tán; hạn chế điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh phát triển song song với sâu hại.
- Luân phiên các nhóm hoạt chất giữa các lần phun để tránh sâu bệnh kháng thuốc, đặc biệt với bọ trĩ và rệp sáp vốn có vòng đời ngắn, dễ phát triển tính kháng nếu dùng lặp lại một loại thuốc liên tục.
- Việt Phát agri dựa theo kinh nghiệm của nhiều nhà vườn từ đó khuyến cáo bà con nên quản lý sầu bệnh theo nguyên tác từ dưới lên, vệ sinh phần mô và tán cây sau đó dùng các biện phát cắt tỉa hoặc phun các hoạt chất có tính mát nhằm hạn chế tối đa vòng đời sâu bệnh đặc biệt là trước xổ nhụy.
Bài viết mang tính tham khảo, tổng hợp từ tài liệu kỹ thuật và kinh nghiệm thực tế nhà vườn. Với từng vườn cụ thể, bà con nên kết hợp thăm vườn trực tiếp và tham khảo thêm ý kiến kỹ sư nông nghiệp tại địa phương để có biện pháp xử lý phù hợp nhất.
